چکیده فارسی:به کارگیری شخصیتهای قدیمی و میراث در ادب عربی یکی از مراحل ارتباط ادیب با ادبیات قدیمی اش است. میراث یکی از منابع ابداع به شمار می رود و وجود هیچ ملتی بدون ارتباط تنگاتنگ و پویا با میراث قدیمی اش محقق نمی شود. بیان شخصیت قدیمی و به کارگیری آن نوعی غنا و اصالت به ادبیات می دهد و از آنجایی که میراث به خرد جمعی نزدیکتر است و ادبا به این نوع ادبی چه به صورت شعری یا نثری و مخصوصا بعد از شکست ژوئن 1967 توجه نشان داده اند و آن را دوباره زنده کرده یا الهام گرفته اند تا ادبیاتشان ارتباط محکمتری با جامعه داشته باشد و بر میراث تکیه کرده در حالیکه افکار معاصر و مدرنیزم را نیز فراموش نکرده اند. زکریا تامر نیز مانند دیگر ادبا از مضامین میراث قدیمی الهام گرفته و گاهی تکیه بر میراث تاریخی و گاهی هم میراث ادبی و زمانی تکیه بر میراث فولکلور نموده است و بر این امر تاکید کرده که شخصیتهای گذشته بر گرفته از تاریخ اسلامی و عربی است.این مقاله بر این هدف است که تناقضات چشمگیر که این عصر دارد روشن نماید و تفاوت زیادی که بین گذشته با ارزشهای عالی و خوب و حال با ارزشهای پست و بی اهمیت دارد بیان نماید و بگوید آیا این قهرمانان با چنین ارزشهایی که در گذشته زندگی می کردند اگر در زمان ما زندگی می کردند آیا می توانستند ابداعهای و ابتکارات گذشته را خلق نمایند. زکریا تامر با تکیه بر اسلوب طنز تلخ و گزنده یوسف عظمه، طارق بن زیاد، چنگیزخان، تیمورلنگ، عمر خیام، احمد شوقی، متنبی، ابونواس و عبداله مقفع و... دوباره زنده گردانده تا آنها را در مقابل تناقضات عصر معاصر به چالش بطلبد.   چکیده عربی:توظیف الشخصیه التراثیه فی الأدب العربی المعاصر، هو آخر أطوار علاقه الأدیب المعاصر بموروثه. و یعد التراث من مصادر الإبداع و لا یتحقق وجود الأمه دون أن تتفاعل مع تراثها تفاعلا حیا. والتعبیر بالشخصیه التراثیه أو توظیفها یعطی غنی و أصاله وشمولا لأدب الأدیب. و بما أن الموروث أقرب إلی الذاکره الجماعیه فقد أقبل الأدباء إلی هذا الجانب شعرا و نثرا بعد نکسه حزیران 1967. أقبلوا إلی التراث یستوحونه و یستلهمونه لیستثیروا الهمم لیکون أدبهم أوثق صله بالمجتمع. و یعتمدوا علی التراث فی الوقت الذی لاتنسی فیه المعاصره والحداثه. کذلک استلهم زکریا تامر و کغیره من الأدباء المضامین التراثیه، فاعتمد علی التراث التاریخی تاره و الأدبی تاره أخری وکذلک التراث الشعبی بین الفینه والأخری و أکد علی أن التراث الماضی یستمد شخصیاته من التاریخ الإسلامی و العربی.تهدف هذه المقاله إلی إلقاء الضوء علی التناقضات الهائله لهذا العصر و تبیین مدی الإختلاف والتفاوت بین الماضی بقیمه النبیله الناصعه المجیده والحال بقیمه المزیفه الوضیعه النذله. وتندمج الرؤی القدیمه ببطولاتها و بسالاتها بالرؤی المعاصره بجبنها وانهزامها وهکذا یستدعی زکریا الشخصیات التراثیه فیوظفها توظیفا عکسیا و یستنطقهم و یبعثهم من قبورهم لیطرح هذا السؤال و هو: لوجعلوا فی عصرنا الراهن هل استطاعوا أن یبدعوا کما أبدعوا فی الماضی أم لا؟ و زکریا تامر باعتماده علی الأسلوب التهکمی الساخر یحیی یوسف العظمه، طارق بن زیاد، و جنکیزخان، و تیمورلنک، و عمرالخیام، و أحمد شوقی، والمتنبی و أبانواس، و عبدالله بن المقفع، و غیرهم.

بدبینی به هستی و مناسبات آن، همواره در طول تاریخ بشر مطرح بوده است؛ لیکن رویکرد به آن به صورت یک مکتب فکری رسمی و با نام نهیلیسم از ثمرات مدرنیسم می باشد که به موازات ادامه ی حیات در آثار فیلسوفان و متفکران در اشعار شعرای زبان فارسی و عربی بازتاب یافته است. از آنجا که یکی از بهترین روش های تبیین یک مسأله، مقایسة آن با نمونه ای هم شأن و هم جنس است، نوشتار حاضر با روش توصیفی-تحلیلی، عناصر و مؤلّفه های مشترک نهیلیسم را در آثار صادق هدایت و زکریا تامر به عنوان دو نویسندة پیشتاز در داستان نویسی مدرن ایران و سوریه که به پوچ انگاری گرایش یافته اند مورد کاوش قرار داده، تا برخی از آسیب های مترتّب بر این مکتب فکری مشخص شود و عوامل روی آوردن این دو نویسنده به اندیشه های نهیلیستی مورد بررسی قرار گیرد. یافته ها نشان می دهد که علیرغم تعلّق هدایت و تامر به دو فرهنگ و دو جامعه ی متفاوت، پوچ انگاری، یأس، بدبینی نسبت به فرد و جامعه، مرگ اندیشی و درون گرایی، بر افکار هر دو مستولی است و آشنایی با آثار متفکران غرب، استبداد و خفقان داخلی از عوامل مشترک و مؤثر در سوق دادن هر دو نویسنده به نهیلیسم بوده است.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

عنوان داستان، آستانه ورود به دنیای پر راز و رمز متن محسوب می شود. بنابراین باید به گونه ای هنرمندانه انتخاب شود که بتواند با کمیت و محدودیت خود، کیفیت متن را به نمایش بگذارد. گاه عنوان نوری بر دنیای متن می تاباند و محتوای کلی آن را روشن می نماید؛ گاهی نیز همچون حجابی بر دنیای متن قرار می گیرد و نه تنها هیچ نشانی از آن در اختیار مخاطب قرار نمی دهد، بلکه در ذهن وی تنش ایجاد می کند و او را به سوی متن می کشاند. در این پژوهش، مهم ترین مولفه های متنی و برون متنی که در گزینش عنوان در داستان های صادق هدایت و زکریا تامر موثر بوده است، بررسی و با مقایسه تحلیلی- توصیفی، خوانشی مبتنی بر ساختار و محتوای عنوان داستان ها و رابطه آن با عناصر درون متنی و عوامل برون متنی ارائه می شود. در مجموع، می توان گفت این عناوین از سویی نشان دهنده آشنایی دو نویسنده با انواع شگردهای بلاغی است و از سوی دیگر می تواند انعکاس دهنده مشکلات و شرایط دشوار زندگی مردم و فرهنگ رایج در عصر دو نویسنده باشد که با بیانی متفاوت در عنوان انعکاس یافته است. البته عناصر متنی و ادبی که برای پوشیدگی معنای متن و یا فشرده کردن آن در عنوان، به کار گرفته شده است، با عوامل متعددی از جمله کوشش برای جذب مخاطب و گاه اقتضای شرایط بسته سیاسی (برون متنی)، در پیوند است.

جنبش فرمالیسم (1920) مغرب­ زمین، باعث شکل­ گیری منشور مینی مالیسم، با شعار «کم، زیاد است» در ادبیّات گردید و نویسندگان از این رویکرد استقبال کردند، چنان که داستان های کودکانة تامر و هدایت متأثّر از اصول فرمالیسم است. داستان های تامر شکل دهندة آغاز راه صحیح برای کودکان و نوجوانان و مبلّغ ارزش های انسانی است و نیز هدایت در داستان های کودکانة خویش توجّه ویژه ای به نکات اخلاقی و تربیتی دارد. این دو نویسنده، گاه فضا را برای بیان ارزش ها آماده می کنند و زمانی نتیجه گیری و درک آن را به مخاطب وامی گذارند. بیشتر داستان های مورد بحث، از طرحی ساده؛ یعنی خرده پیرنگ برخوردارند و زبان آن ها برای همگان قابل فهم است. شخصیّت­ ها در این داستان ها نمایندة افکار، رفتار و گفتار جامعة سوری و ایرانی هستند و زمان داستان ها بر گذشته و حال دلالت دارد؛ امّا به مکان وقوع حوادث، اشاره ای نشده است و تنوّع مکانی نیز در آن ها وجود ندارد. این مقاله، عناصر مینی مالیسم را در داستان های تعلیمی زکریا تامر و صادق هدایت با هدف تبیین مشخصّه های مینی مالیسم و انگیزة نویسندگان از توجه به این شگردها در رویکردی توصیفی-تحلیلی وبا تکیه بر مکتب تطبیقی آمریکایی بررسی کرده و نشان داده است که بسیاری از داستان های این دو نویسنده، مشخصه های مینی مالیستی مانند: محدودیت شخصیت ها، گفت وگوی زیاد، جملات کوتاه و. . . را بازنمایی کرده اند.

داستان و شعر، دو نوع ادبی جدا از هم هستند ولی این بدین معنا نیست که مسیر هر دو از هم کاملاً متفاوت و جدا است و هیچ­گونه قرابت و نزدیکی میان عناصر شعر و داستان وجود ندارد. شعر در پاره­ای از اوقات، عناصر داستانی از قبیل حادثه، شخصیت و غیره را به عاریت می­گیرد و تبدیل به یک شعر داستانی می­شود. با این وجود در میان انواع داستانی از قبیل رمان، قصه، رمانس، داستان کوتاه و دیگر انواع داستانی، داستان کوتاه بیش از بقیه از شعرگونگی برخوردار است؛ زیرا این نوع داستانی به خاطر کوتاهی قرابت نزدیکی با شعر دارد. بنابراین این مقاله در تلاش است با روش توصیفی و تحلیلی، عناصر شاعرانگی در مجموعه­ی داستان کوتاه "صهیل الجواد الأبیض" زکریا تامر را مورد بررسی قرار دهد. به همین ترتیب در این مجموعه­ی داستانی، نویسنده در موارد زیادی عناصر شعری از قبیل عنوان شعری، تشبیه، تصاویر دل­ا­نگیز، جریان سیال ذهن و گسست زمانی را مورد بررسی قرارداده است. نتایج نشان می­دهد این اثر از عناصر مختلف شاعرانگی برخوردار است و با اقتباس یک صحنه از زندگی به صورت کوتاه و گذرا، ظرفیتی شعرگونه دارد؛ این عناصر با حضور و ایفای نقش اساسی خود در مجموعه در این اثر، دلیل کافی برای اثبات مفهوم شاعرانگی به­شمار می­روند.

داستان سیاه زنگی اثر زکریا تامر داستان نویس سوری است که در فضایی سوررئالیستی رخ می دهد و به شیوه سیال ذهن روایت می شود و به این دلیل، شخصیت ها و حوادث داستان برگرفته از ناخودآگاه نویسنده اند. این مقاله در تحلیل داستان مذکور به تحلیل شخصیت های داستان و حوادث آن از منظر نظریه های روانکاوی جدید پرداخته است و هریک از شخصیت های داستان را طبق تقسیم بندی فروید نماد و نماینده بخشی از ناخودآگاه انسان قرار داده است. بدین ترتیب، شخصیت «سیاه زنگی» در داستان، نماینده بخش «نهاد» در دستگاه روانی انسان و شخصیت «راوی» در بسیاری مقاطع، نماینده «من» است و شخصیت های فرعی «دخترک» (مقطع سوم) و «سرکارگر» (مقطع پنجم) نماینده «فرامن» هستند. در تحلیل روانکاوانه حوادث داستان باید گفت، این حوادث در دو دوره از حالت های روانی نویسنده اتفاق می افتد: قسمت های ابتدایی داستان مربوط به دوران غلبه غریزه حیات بر ذهن نویسنده است و قسمت پایانی داستان (مقطع ششم) مربوط به چیرگی غریزه مرگ بر غریزه حیات در اندیشه اوست.

زکریا تامر از نویسندگان برجسته ادبیات داستانی در سوریه به شمار می رود. درون مایه اصلی بیشتر داستان های او، چالس میان فقر و غنا، زشتی و زیبایی و فاصله بسیار بین آرزوهای انسان با واقعیت های زندگی روزمره است. او قالب «داستان کوتاه» را برای بیان و القای اندیشه های خویش برگزیده است. در این مقاله، با روش تحلیلی، توصیفی و با توجه به مولفه های رئالیسم جادوئی، برخی از داستان های مجموعه «دمشق الحرائق» تامر، تحلیل و بررسی شده است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که تامر در داستان های کوتاه خود، از شیوه داستان نویسی «رئالیسم جادویی» در بیان دغدغه های انسانی، اجتماعی خود، به خوبی بهره برده. او تلفیقی از واقعیت، تخیل و رویا را به شکلی هنری درهم تنیده است. وی رویدادهای غیر ممکن را به شکلی معجزه وار و در روایتی شبه رئالیستی به گونه ای در کنار هم چیده که مخاطب را حیران می کند. علاوه بر آن، توصیف ساده و توام با دقت و بیان جزئیات، از ویژگی های بارز داستان های کوتاه اوست که خواننده را شیفته خود می نماید.

تحلیل گفتمان رویکردی میان رشته ای است که از طریق مطالعات تحلیل متون، زبان شناسی، سبک شناسی و نقد ادبی با ادبیات مرتبط است. در واقع تحلیل گفتمان با دخالت دادن عواملی همچون ایدیولوژی، قدرت، تاریخ و. . . در ارتباط با زبان ها از جمله طنز به تفسیر متن کمک می کند. . زکریا تامر، ادیب و روزنامه نگار سوری است که با «داستان های کوتاه طنز» در جهت مبارزه با خفقان سیاسی و بیداری اجتماعی گام برمی دارد. دراین مقاله برآنیم تا داستان طنزی «الجریمة» و جان مایه ی تاریخی آن و هدف اصلی نویسنده را که مبارزه با نظام فاسد است، تبیین نماییم. زکریا تامر در این داستان با نقد اوضاع سیاسی و اجتماعی سوریه فضای زندگی مردم را در آن برهه ی زمانی و مکانی به تصویر می کشد. از نتایج مهم تأثیرگذاری طنز در این داستان، استفاده ی نویسنده از مبالغه و اغراق، تضاد و کنایه است که به صورت مختلف طنز واژگانی، طنز موقعیتی و طنز شخصیتی تبلور دارد. همچنین، از قهرمانان تاریخی به صورت مقلوب و واژگون بهره می برد تا تشویش ها و پریشانی های جامعه ی خود را در داستان هایش انعکاس دهد.

زکریا تامر یکی از نویسندگان سوریه است که در قالب داستان کوتاه دستی توانا داشته است. او داستان هایش را در ساختاری منظم و ترکیبی به هم پیوسته به نگارش درمی آورد و تمام عناصر و واحدهای تشکیل دهنده آن را به حرکت و تکاپو وامی داشت تا پیام مشخصی را انتقال دهد. نام یکی از داستان هایش، «وجه القمر» است که در آن همه عناصر را در کنار هم در یک رشته خطی قرار داده تا پیام دفاع از زن شرقی را که تا قبل از این خوار و ذلیل شده است، به همگان برساند. برای درک پیام اصلی داستان، تحلیل آن بر اساس دو محور هم نشینی و جانشینی کمک شایانی می کند. محور جانشینی به نویسنده امکان می دهد که از بین مجموعه واژگان، واژه متناسب با ساختار را برگزیند. واژگان گزینش شده در یک مسیر خطی عمودی کنار هم قرار می گیرند و ترکیب نوشتاری جدیدی را به وجود می آورند و ارزش جانشینی آن به جای واحدهای دیگر، از اینجا فهمیده می شود که سمیحه، شخصیت زن داشتان به معنای بخشنده است و زنان شرقی تمام وجود خود را به مردان بخشیده اند. در محور هم نشینی، ارتباط عبارت ها و ترکیب آن ها در یک خط افقی بررسی می شود و وقتی در کنار هم قرار می گیرند، مسیر داستان به جلو حرکت می کند. همچنین، توصیف هایی بررسی شده اند که به تنهایی معنای صریح دارند، ولی با هم معنای نشانه ای می یابند، مثل هم نشین شدن درخت لیمو و صدای ناله مرد دیوانه که دال بر ایجاد حد فاصل بین دوران کودکی سمیحه و پس از آن است.